سعود الفیصل وزیر خارجه عربستان سعودی اخیرا به تهران آمده است اما معلوم نیست که این پیشنهاد به تهران به صورت رسمی ارایه شده یا خیر.به هر ترتیب شورای همکاری خلیج فارس یک اتحادیه منطقه ایی قدرتمند است که ایده اولیه تشکیل آن به بهانه جنگ عراق علیه ایران بوده است.با پایان یافتن حاکمیت امپراطوری عثمانی بر جوامع مسلمان، قبایل مختلف عربي منطقه با کمک غرب و به ویژه انگلیس دولت هايي را در شبه جزیره عرب پدید آوردند.
همگون بودن دولتهای جدید به لحاظ نژادی و زبانی از مولفه هاي همگرایی و استقرار أنها محسوب می شود.
کشورهاي جديد اما، همانند دیگر کشور های منطقه دارای مشکلات عدیده درونی ،منطقه ای و جهانی هستند.هر چند که اسلام دین اکثریت مردمان این کشورها است،اما مذهب های مختلف ،مسائل قبیله ای، اختلافات مرزی و... از عوامل واگرایی آنها به شمار می رود. عبور از جامعه قبیله ای به سوی شهروندی و در نهایت کشورداری، هر روز بر مشکلات این کشورها افزوده است.
شیوه سنتی کشورداری در میان آنها با اکتشاف نفت ارزش خود را از دست داد و نیاز به تاسیس دولت های مدرن در میان آنان به خوبی احساس می شد.
دیری نپایید که کشورهای جدید با همکاری غیرقابل انکار عراق ومصر شیوه جدید کشورداری و حضور منطقه ای و جهانی را آموختند. برای اثبات این مدعا به یک مثال اکتفا می کنم و آن اینکه امارات عربی متحده در سال های اولیه استقلال خود حتی یک نفر حقوقدان به منظور نمایندگی کشورش در سازمان ملل متحد در اختیار نداشت.
اماراتی ها در آن زمان «عدنان پاچه چی» حقوقدان برجسته و سیاستمدار عراقی که این روزها نیز در عراق پس از صدام در سیاست کشورش نیز تاثیر گذار است را به نمایندگی خود به سازمان ملل فرستادند.
حضور معلمان، اساتید، مهندسان، پزشکان و... از کشورهای مصر، عراق، لبنان، سوریه، فلسطین و.... در کشورهای جدید التاسیس باعث رشد سریع این کشورها و جهش آنها بااتکای
به نفت، در امور اقتصادی، اجتماعی و سیاسی شد.
با دو تا سه دهه تجربه کشورداری نیمه مدرن و ورود به کشورداری مدرن، اکنون آنها در جستجوی وحدت مجدد هستند.
کشورهای شبه جزيره عرب وحدت جدید خود را در قالب یک نهاد منطقه ای تعریف کرده اند. آنها در این نهاد به دنبال تعریف
” امارات عربی متحده در سال های اولیه استقلال خود حتی یک نفر حقوقدان به منظور نمایندگی کشورش در سازمان ملل متحد در اختیار نداشت “
سیاست خارجی وسیاست داخلي مشترك هستند.سران کشورهای عربستان سعودی، امارات عربی متحده، عمان، کویت، قطر و بحرین در 21 ماه می 1981 میلادی (4 خرداد 1360) در ابوظبی امارات گرد هم آمدند و شالوده تشکیل این نهاد را پی ریزی کردند.
زمزمه هایی در مورد پیوستن یمن به شورای همکاری در بیست و ششمین سال از عمر این نهاد نيز شنیده می شود .شورای همکاری نهاد جدید منطقه ای، که نگاهی جهانی دارد، به این ترتیب به وجود آمد.باید اشاره شود که برخی اساتید روابط بین الملل معتقدند به جز مصر، دیگر کشورهای خاورمیانه هیچ کدام دارای سیاست خارجی مستقل نیستند. این دانشمندان تحرک های دیپلماتیک کشورها ی خاور میانه را به مثابه یک واکنش در مقابل کنش تعریف می کنند.
به دنبال جنگ ایران و عراق
به نظر می رسد تشکیل شورای همکاری خلیج فارس واکنشی در قبال انقلاب 1357 ایران ، جنگ عراق و ایران و درخواست های همیشگی قدرتهاي بزرك برای افزایش یا کاهش تولید نفت باشد.
ناسیونالیسم و فرایند استقلال در کشورهای این حوزه که با استقلال کویت در سال 1961 شروع و با خروج نیروهای انگلیسی از خلیج فارس در سال 1971 به اوج رسید را نیز می توان از جمله دلایل دیگر تشکیل اين نهاد منطقه اي بر شمرد.
اساسنامه شورای همکاری، اهداف آن را در تحقق هماهنگی ،همکاری و ارتباط میان کشورهای عضو در تمام زمینه ها برای دستیابی به وحدت و گسترش روابط بین ملت ها و ایجاد نظام های مشابه در زمینه های اقتصادی، دارایی، تجارت، گمرک، حمل و نقل، آموزش، فرهنگ، مسائل اجتماعی، بهداشت، اطلاع رسانی،گردشگری، قانونگذاری، مسائل مدیریتی و پیشرفت علمی و فناوری در زمینه های صنعتی، معادن، کشاورزی، منابع آبی و دام، ایجاد موسسه های پژوهشی، اجرای پروژه های مشترک و تشویق به همکاری در بخش های خصوصی خلاصه کرده است.
هماهنگی در سیاست خارجی یکی از ابعاد مهم در فعالیت های شورای همکاری به شمار می رود و اساسنامه شورا بر آن تاکید کرده است.
کشورهای عضو بر ایجاد شورا با این اهداف موافقت کرده اند، تا در مسائلی که در خدمت اهداف کشود های عرب است هماهنگی و همکاری داشته باشند و در حمایت از مسائل کشورهای عرب و مسلمان تلاش کنند.شورای عالی در این نهاد مامور تصویب نحوه تعامل با کشورهای دیگر و سازمان های بین المللی است.شورای همکاری از طریق برگزاری نشست های سران و اجلاس دوره ای شورای وزیران کشورهای عضو، راهکارهای هماهنگی سیاست هاي خود را پیگیری می کند.
«شورای عالی» بالاترين ارگان ذر ساختار تشکیلاتی این نهاد است.رهبران کشورهای عضو ریاست دوره ای آن را بر اساس ترتیب الفبای اسامی کشورهایشان بر عهده می گیرند.
نشست های عادی شورا سالانه یک بار انجام می شود و بر اساس درخواست هر یک از اعضا و تایید یک عضو دیگر نشست های اضطراری و فوق العاده مجاز است.برگزاری نشت ها ی شورا در صورتی صحیح
” برخی اساتید روابط بین الملل معتقدند به جز مصر، دیگر کشورهای خاورمیانه هیچ کدام دارای سیاست خارجی مستقل نیستند “
است که یک سوم اعضا که هر کدام از یک حق رای برخوردارند، حضور داشته باشند و تصمیم های خود را در مورد مسائل مختلف با اجماع کشورهای عضو حاضر در جلسات با رای گیری و در مسائل اجرایی با اکثریت آرا اتخاذ می کند.
نمایندگی شورای همکاری در اتحادیه اروپا در بروکسل ، دفتر فنی ارتباطات در بحرین ودیگر تشکیلات اداری دبیرخانه در عربستان سعودی است.
همه چیز برای عربستاناین کشورها در سال 1986 میلادی با تشکیل «سپر جزیره» نكراني امنيتي خودرا تا حدی فرو نشاندند. سپر جزیره با استقرار 4 هزار سرباز تشکیل و تعداد آنها به تدریج به 10 هزار نفر رسید اما در جریان حمله عراق به کویت تنها چهار هزار نفر به کویت اعزام شدند.حکومت پادشاهی بر مبنای خانواده یا قبیله، وابستگی شدید اقتصادی به نفت و جامعه نسبتا همگون،از موئلفه های مشترک این کشورها به شمار می روند.
اما برخی از عوامل، مانع از همکاری و هماهنگی بیشتر سیاست های آنها به ویژه در زمینه امنیتی که مهمترین دغدغه آنهاست می شود.
کارشناسان سیاسی و ناظرین امور منطقه با اشاره به برخی دستاوردهای این شورا در 25 سال گذشته مهمترین دلیل ناکامی شورا برای رسیدن به همگرایی در بیشتر زمینه ها را عدم توازن میان عربستان سعودی با پنج عضو دیگر این شورا ارزیابی می کنند.
براساس آمارهای موجود مجموع کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس 6/2 میلیون کیلومتر مربع وسعت دارند که از این میزان 2/2 میلیون کیلومتر مربع متعلق به عربستان است.
همین آمارها می گویند از حدود 30 میلیون نفر جمعیت کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس دو سوم آن در عربستان زندگی می کنند.
همچنین بر اساس آمارهای یک موسسه بین المللی مطالعات راهبردی میزان تولید ناخالص ملی عربستان در سال 2005 میلادی بیش از 300 میلیارد دلار بوده در حالیکه مجموع ناخالص ملی کشورهای دیگر عضو شورا در همین سال حدود 150 میلیارد دلار بوده است.
آمارها همچنین نشان می دهند که مجموع نیروهای نظامی شورای همکاری خلیج فارس به بیش از 400 هزار نفر می رسد که 40 درصد اين نيروها عربستاني هستند .
هزینه های دفاعی عربستان طی دهه گذشته سالیانه بیش از 20 میلیارد دلار بوده در حالیکه هزینه های دفاعی پنج کشور دیگر اندکی بیش از 10 میلیارد دلار اعلام شده است.
از سوی دیگر مقر دایمی دبیرخانه شورای همکاری خلیج فارس در عربستان قرار دارد.
در کنار این شاخص ها، سعودی ها امتیازات دیگری نیز در اختیار دارند که درآمدهای وسیع ناشی از فروش نفت و سرپرستی مقدس ترین اماکن مسلمانان از آن جمله است. به این نابرابری های طبیعی و اکتسابی می بایست اختلاف های میان این کشورها را هم اضافه کرد. تا چندی پیش بحرین و قطر بر سر چند جزیره اختلاف مرزی داشتند.
روابط عربستان و قطر نیز بر سر مسایل جزئی تنش زا شده و عمان و
” آمارها همچنین نشان می دهند که مجموع نیروهای نظامی شورای همکاری خلیج فارس به بیش از 400 هزار نفر می رسد که 40 درصد اين نيروها عربستاني هستند “
امارات هم دارای رابطه ای غیردوستانه هستند تا جایی که تا دهه پیش حتی در دو کشور سفارتخانه طرف مقابل وجود نداشت. عربستان طی قرن نوزدهم بارها به عمان و مناطقی که هم اکنون به عنوان امارات متحده عربی شناخته می شود یورش برد. یکی از پیامدهای این اقدامات بحران سالهای 55 – 1952 بود.
وقتی که نیروهای عربستان واحه «بوریمه» را اشغال کردند ابوظبی و عمان ادعای مالکیت آن را داشتند. ادعایی که هنوز هم ادامه دارد. همچنین رابطه نه چندان خوب عربستان با کویت به محاصره اقتصادی این کشور در قرن بیستم منجر شد و عربستان توانست بیشتر سرزمین های مورد ادعای کویت را تصاحب کند.
مساله رابطه با رژیم صهیونیستی نیز یکی دیگر از اختلاف های اعضا است به نحوی که عمان و قطر به دلیل اجازه گشایش چند مرکز تجاری اسرائیل هنوز هم مورد انتقاد سایر اعضا قرار دارند.
موضوع امضای قراردادهای دو طرفه کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس با آمریکا هم به اختلاف اساسی در میان اعضای این شورا و به ویژه بین بحرین و عربستان تبدیل شده بود. دولت سعودی معتقد بود امضای این قراردادها در زمینه اقتصادی نقض آشکار کنوانسیون شورا محسوب می شود و ضمن نقض یکپارچگی اقتصادی این کشورها تاثیرات منفی بر بخش اقتصادی تمام کشورهای عضو خواهد داشت.
ا
آمریکا تنها استثنا در شورای همکاری خلیج فارس
عضای شورا پس از ماهها کش و قوس بالاخره توافق کردند آمریکا از موضوع ممنوعیت انعقاد قراردادهای تجارت آزاد دو طرفه با کشورهای عضو شورای همکاری مستثنی شود.
همچنین بسیاری از کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس، امنیت که همیشه مهمترین دغدغه آنها بوده است را خارج از مرزهای منطقه جستجو می کنند.
کویت در سال 2002 برای دومین بار قرارداد دفاعی10 ساله خود با آمریکا را تمدید کرد، امارات نیز با انگلیس قرارداد نظامی امضا نمود و قطر هم در سال 2002 با آمریکا قرارداد دفاعی امضا کرده است.
کارشناسان معتقدند این نوع نگاه به امنیت باعث شد عملا سپر جزیره که برای پاسخ به دغدغه های امنیتی ایجاد شده بود کارایی خود را از دست بدهد. عدم کارایی این نیروها در زمان حمله صدام حسین حاکم سابق عراق به کویت در سال 1990 میلادی به اثبات رسیده بود اما شاید تیر خلاص را ملک عبدالله پادشاه عربستان به این تشکیلات زد.
عبدالله زمستان گذشته از همتایان خود در شورا خواست نیروهای سپر جزیره حاضر در «حفرالباطن» را به کشورهای متبوع برگردانند و در صورتی که نیاز به به حضور آنها بود دوباره فرا خوانده شوند. در کنار نابرابریهای ذکر شده و اختلاف های گذشته و حال افکار عمومی این کشورها نیز از رهبران خود انتظاراتی دارند که به اعتقاد بسیاری تاکنون برآورده نشده است.
توسعه دموکراسی، بهبود وضعیت اجتماعی، کاهش فقر، دخالت بیشتر مردم در تصمیم گیریها از یک سو و تلاش برای پایان دادن به رنج مسلمانان که نمونه های آن در فلسطین، عراق و افغانستان به خوبی قابل لمس است، نمونه هایی از این مطالبات به شمار مي رود.
